Waarom twijfel ik steeds aan mezelf?

Onzekerheid is een veelvoorkomende menselijke ervaring. Twijfelen aan een beslissing, jezelf vergelijken met anderen of je afvragen hoe anderen over je denken, hoeft op zichzelf geen probleem te zijn.

Onzekerheid kan echter hardnekkig worden wanneer iemand structureel twijfelt aan zichzelf, sterk afhankelijk wordt van bevestiging van anderen of voortdurend probeert fouten, afwijzing of negatieve beoordeling te voorkomen. In dat geval kan onzekerheid het gedrag, de stemming en het dagelijks functioneren aanzienlijk beïnvloeden.

Bij de begeleiding is het daarom relevant om niet alleen te kijken naar de mate waarin iemand zich onzeker voelt, maar ook naar de overtuigingen en gedragingen die rondom die onzekerheid ontstaan.

Wat bedoelen we met onzekerheid?

Onzekerheid is geen afzonderlijke diagnose en ook geen eenduidig psychologisch construct. Het kan betrekking hebben op verschillende domeinen.

Een cliënt kan bijvoorbeeld onzeker zijn over:

• het eigen functioneren of vaardigheden;
• het uiterlijk of de eigen persoonlijkheid;
• de manier waarop anderen hem of haar beoordelen;
• relaties en sociale acceptatie;
• het nemen van beslissingen;
• de eigen toekomst;
• de vraag of iets “goed genoeg” is.

Daarbij kunnen verschillende processen een rol spelen.

Bij lage zelfwaardering gaat het bijvoorbeeld om negatieve overtuigingen over de eigen waarde of adequaatheid. Binnen een verfijnd cognitief model van laag zelfbeeld wordt onderscheid gemaakt tussen overtuigingen over persoonlijke adequaatheid en overtuigingen over sociale verbondenheid, zoals “ik ben niet goed genoeg” of “anderen zullen mij niet accepteren”. Wanneer een situatie deze overtuigingen activeert, kunnen negatieve interpretaties, negatieve emoties en instandhoudende gedragingen ontstaan.

Onzekerheid kan daarnaast samenhangen met de manier waarop iemand omgaat met onvoorspelbaarheid en niet-weten. Dit wordt in de literatuur onder andere onderzocht als intolerance of uncertainty. Dit construct verwijst naar de neiging om onzekerheid als aversief te ervaren en er negatief op te reageren op cognitief, emotioneel en gedragsmatig niveau.

Waarom kan onzekerheid zichzelf versterken?

Onzekerheid leidt niet automatisch tot een laag zelfbeeld of problematisch gedrag. De manier waarop iemand met onzekerheid omgaat, kan echter bijdragen aan het in stand houden ervan.

Een mogelijk patroon ziet er bijvoorbeeld zo uit:

Twijfel → negatieve interpretatie → spanning → controleren/vermijden/bevestiging zoeken → tijdelijke opluchting → opnieuw twijfel

Stel dat een cliënt na een gesprek denkt:

“Volgens mij heb ik iets doms gezegd.”

De cliënt kan vervolgens proberen zekerheid te krijgen door het gesprek opnieuw te analyseren, de reactie van de ander uitgebreid te interpreteren of aan iemand anders te vragen of het gesprek wel goed ging.

Wanneer de ander vervolgens zegt dat er waarschijnlijk niets aan de hand was, kan dat tijdelijk geruststelling geven.

Maar daarmee leert het brein niet noodzakelijk:

“Ik kan omgaan met de onzekerheid dat ik niet precies weet wat de ander dacht.”

Het kan juist leren:

“Als ik twijfel, moet ik bevestiging zoeken om me weer goed te voelen.”

Daarmee kan een patroon van onzekerheid en geruststelling zoeken ontstaan.

Negatieve overtuigingen over jezelf

Bij hardnekkige onzekerheid kunnen onderliggende overtuigingen over de eigen waarde een belangrijke rol spelen.

Voorbeelden zijn:

• Ik ben niet goed genoeg.
• Ik doe het nooit goed.
• Anderen zijn beter dan ik.
• Als ik een fout maak, vinden mensen mij minderwaardig.
• Ik moet het goed doen om erbij te horen.
• Als iemand kritiek heeft, zegt dat iets over mijn waarde.

Dergelijke overtuigingen hoeven niet voortdurend bewust aanwezig te zijn. Ze kunnen vooral worden geactiveerd in situaties waarin de eigen waarde, competentie of sociale acceptatie op het spel lijkt te staan.

Een kritische opmerking van een collega kan bijvoorbeeld voor de ene persoon worden geïnterpreteerd als specifieke feedback op één situatie, terwijl dezelfde opmerking bij iemand met sterkere negatieve overtuigingen wordt geïnterpreteerd als bewijs voor een bredere conclusie:

“Zie je wel, ik kan dit niet.”

Binnen cognitief-gedragstherapeutische modellen van laag zelfbeeld wordt beschreven hoe dergelijke interpretaties vervolgens kunnen leiden tot emotionele reacties en gedrag dat de negatieve overtuigingen onbedoeld in stand houdt.

De rol van vergelijking en sociale evaluatie

Onzekerheid krijgt vaak extra betekenis wanneer iemand zichzelf beoordeelt in verhouding tot anderen.

De cliënt kan bijvoorbeeld voortdurend letten op:

• hoe anderen presteren;
• hoe anderen eruitzien;
• hoeveel waardering anderen krijgen;
• hoe anderen reageren;
• wat anderen wel of niet van de cliënt lijken te vinden.

Deze voortdurende monitoring van de eigen waarde kan de aandacht sterk naar mogelijke aanwijzingen voor afwijzing, tekortschieten of negatieve beoordeling trekken.

Binnen recente cognitieve modellen van laag zelfbeeld wordt juist deze verhoogde monitoring beschreven als een mogelijk mechanisme waardoor negatieve overtuigingen actief blijven.

Het probleem is daarbij niet noodzakelijk dat iemand zichzelf vergelijkt. Sociale vergelijking is op zichzelf een normaal menselijk proces. Het wordt vooral relevant wanneer vergelijking een dominante manier wordt om de eigen waarde te bepalen.

Veiligheidsgedrag: wat helpt op korte termijn, maar kan onzekerheid in stand houden?

Mensen die zich onzeker voelen ontwikkelen soms strategieën om de kans op een negatieve uitkomst te verkleinen of om zichzelf tegen onzekerheid te beschermen.

Voorbeelden zijn:

• voortdurend bevestiging vragen;
• uitgebreid controleren;
• situaties vermijden waarin beoordeling mogelijk is;
• zich overdreven goed voorbereiden;
• steeds opnieuw excuses aanbieden;
• zichzelf vergelijken met anderen;
• de eigen mening aanpassen aan die van anderen;
• weinig initiatief nemen uit angst om fouten te maken;
• na een sociale situatie uitgebreid analyseren wat er is gezegd of gedaan.

Dit gedrag kan op korte termijn spanning verminderen.

Wanneer iemand bijvoorbeeld na een presentatie uitgebreid aan een collega vraagt of het goed ging, kan het antwoord tijdelijk geruststellen.

Maar wanneer iemand steeds opnieuw bevestiging nodig heeft om zich zeker te voelen, krijgt die persoon minder gelegenheid om te ervaren:

“Ik kan onzeker zijn zonder dat ik onmiddellijk iets hoef te controleren of op te lossen.”

Veiligheidsgedrag kan daarmee onbedoeld bijdragen aan het voortbestaan van de onzekerheid. Dit soort instandhoudende strategieën wordt ook beschreven binnen cognitief-gedragstherapeutische modellen van laag zelfbeeld.

Onzekerheid en de behoefte aan zekerheid

Onzekerheid kan niet alleen betrekking hebben op de vraag “Ben ik wel goed genoeg?”, maar ook op de behoefte om te weten hoe iets zal aflopen.

Daarmee raakt onzekerheid aan het construct intolerantie voor onzekerheid.

Iemand kan bijvoorbeeld moeite hebben met:

“Ik weet niet of mijn sollicitatie goed is gegaan.”

maar ook met:

“Ik weet niet of mijn partner echt tevreden is.”

of:

“Ik weet niet of ik de juiste beslissing heb genomen.”

De behoefte aan zekerheid kan vervolgens leiden tot voortdurend analyseren, controleren, geruststelling zoeken of uitstellen van beslissingen.

Onderzoek beschrijft intolerantie voor onzekerheid als een transdiagnostisch construct dat bij verschillende vormen van psychopathologie relevant kan zijn. Recente overzichtsliteratuur benadrukt bovendien dat de precieze definitie en meting ervan nog onderwerp van wetenschappelijke discussie zijn.

Dat laatste is belangrijk: niet iedere vorm van onzekerheid moet worden geïnterpreteerd als intolerantie voor onzekerheid, en het construct verklaart niet automatisch alle onzekerheidsklachten.

Wat betekent dit voor de begeleiding?

Wanneer een cliënt zegt:

“Ik ben gewoon heel onzeker.”

kan het behulpzaam zijn om verder te onderzoeken waar de onzekerheid precies over gaat en wat de cliënt vervolgens doet.

1. Waarover twijfelt de cliënt?

• Gaat het om eigen vaardigheden?
• Om de eigen waarde?
• Om sociale acceptatie?
• Om een beslissing?
• Om een toekomstige uitkomst?
• Om wat anderen van de cliënt vinden?

2. Welke betekenis krijgt de twijfel?

Vraag bijvoorbeeld:

“Als je onzeker bent over jezelf, wat zegt dat volgens jou over jou?”

Een antwoord als “dan ben ik blijkbaar niet goed genoeg” geeft een andere ingang dan “dan weet ik gewoon niet wat de juiste keuze is.”

3. Wat doet de cliënt vervolgens?

• Wordt er bevestiging gevraagd?
• Wordt er gecontroleerd?
• Wordt een situatie vermeden?
• Wordt een beslissing uitgesteld?
• Wordt er eindeloos geanalyseerd?
• Wordt de eigen mening aangepast aan anderen?

4. Wat levert dat gedrag op?

Een belangrijke vraag is:

“Helpt dit je alleen op dit moment, of helpt het je ook om op langere termijn zekerder te worden?”

Hiermee kan het verschil zichtbaar worden tussen korte-termijnregulatie en gedrag dat op langere termijn juist afhankelijkheid van zekerheid kan versterken.

Wanneer kun je deze oefening inzetten?

Deze oefening kan vooral bruikbaar zijn wanneer onzekerheid wordt gevoed door negatieve interpretaties, sociale beoordeling of de neiging om aannames als feiten te behandelen.

Bij cliënten waarbij vooral sprake is van een sterke behoefte aan zekerheid, kan daarnaast onderzocht worden welke rol controleren, geruststelling zoeken, vermijden of uitstellen speelt.

Wanneer onzekerheid sterk verweven is met een negatief zelfbeeld, kan een bredere cognitief-gedragstherapeutische aanpak nodig zijn waarin niet alleen afzonderlijke gedachten worden onderzocht, maar ook onderliggende overtuigingen en instandhoudende strategieën.

Verder werken met onzekerheid

Onzekerheid hoeft niet volledig te verdwijnen om iemand vrijer te laten functioneren.

Een belangrijk doel kan zijn dat iemand steeds minder afhankelijk wordt van voortdurende bevestiging, controle of vergelijking en meer leert vertrouwen op het eigen vermogen om met twijfel en mogelijke fouten om te gaan.

Onderzoek naar cognitief-gedragstherapeutische interventies voor laag zelfbeeld laat zien dat gerichte behandeling van zelfwaarderingsproblemen mogelijk is, hoewel de kwaliteit en opzet van de studies uiteenlopen.

Ook onderzoek naar psychotherapie en intolerantie voor onzekerheid laat zien dat IU kan veranderen, maar dat de omvang van effecten afhankelijk is van de gebruikte vergelijking en dat er nog belangrijke vragen bestaan over welke behandelcomponenten deze verandering veroorzaken.

Meer gestructureerd met onzekerheid aan de slag?

De training Onzekerheid biedt een bredere en stapsgewijze aanpak waarin de cliënt niet alleen leert om onzekere gedachten te herkennen, maar ook onderzoekt welke patronen de onzekerheid in stand houden en hoe meer vertrouwen in het eigen handelen kan ontstaan.

De training is bedoeld om zelfstandig te doorlopen en kan worden ingezet als aanvulling op persoonlijke begeleiding, bijvoorbeeld tussen sessies door.

→ Bekijk de training Onzekerheid

Wetenschappelijke basis

• Fennell, M. (1997/1998). Het cognitief-gedragstherapeutische model van laag zelfbeeld.
• Kolubinski et al. (2018). A systematic review and meta-analysis of CBT interventions based on the Fennell model of low self-esteem.
• Fennell et al. / Fennell-model, verder uitgewerkt in het verfijnde cognitieve model van laag zelfbeeld.
• Carleton, R. N. (2016). Into the unknown: A review and synthesis of contemporary models involving uncertainty.
• Birrell, Meares, Wilkinson & Freeston (2011). Toward a definition of intolerance of uncertainty.
• Sahib et al. (2023). Intolerance of uncertainty and emotion regulation: A meta-analytic and systematic review.